Di sản văn hóa Hà Tĩnh - “kho báu” cần được “đánh thức”

Giữa nhịp sống hiện đại với vô vàn lựa chọn giải trí mới, văn hóa truyền thống vẫn luôn có một sức hút đặc biệt trong lòng công chúng, nhất là người trẻ. Điều họ chờ đợi không phải sự lặp lại cũ kỹ, mà là những cách kể mới mẻ, sống động và giàu cảm xúc hơn đối với những giá trị vốn đã quen thuộc.

Thực tế cho thấy, nhiều chương trình nghệ thuật như “Anh trai vượt ngàn chông gai”, “Ký ức Hội An”, “Tinh hoa Bắc Bộ”… liên tục tạo hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ, thu hút hàng chục nghìn khán giả trên cả nước. Điều đáng nói, sức hấp dẫn của các show diễn này lại được tạo nên từ chính những chất liệu văn hóa truyền thống – từ âm nhạc dân gian, trang phục dân tộc, cứ liệu lịch sử cho tới những câu chuyện đậm đà bản sắc Việt.

Không nằm ngoài dòng chảy ấy, nhiều khán giả Hà Tĩnh cũng sẵn sàng chi hàng triệu đồng, vượt hàng trăm cây số để được trực tiếp hòa mình vào những không gian văn hóa giàu cảm xúc đó.

Khi văn hóa được kể bằng ngôn ngữ gần gũi với thời đại, đặt trong những không gian sáng tạo và giàu cảm xúc, các giá trị truyền thống cũng trở nên gần gũi, hấp dẫn hơn với công chúng hôm nay. Từ thực tế đó, câu chuyện làm mới cách tiếp cận di sản cũng đang gợi ra nhiều suy nghĩ cho Hà Tĩnh – vùng đất giàu trầm tích văn hóa với nhiều loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc.

Chỉ riêng dân ca ví, giặm, hiện nay, toàn tỉnh có hơn 200 CLB với sự tham gia của hàng trăm nghệ nhân và người yêu dân ca. Nhưng điều khiến nhiều nghệ nhân trăn trở không chỉ là giữ gìn làn điệu cổ, mà còn là làm sao để di sản thực sự hiện diện trong đời sống đương đại, được công chúng đón nhận bằng sự yêu thích tự nhiên thay vì chủ yếu xuất hiện trong hội diễn, dịp kỷ niệm hay các hoạt động phong trào.

Muốn vậy, dân ca ví, giặm nói riêng và các loại hình văn hóa nghệ thuật truyền thống nói chung cần được đưa vào những không gian mới của đời sống văn hóa, du lịch và thị trường sáng tạo, để di sản không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục sống cùng cộng đồng hôm nay.

Nghệ nhân Ưu tú Trọng Tuấn (xã Cổ Đạm) chia sẻ: “Nếu được quan tâm, đầu tư đúng hướng, các nghệ nhân hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực quan trọng tại địa phương, góp phần thu hút du khách thông qua hoạt động biểu diễn, trải nghiệm văn hóa và tạo thêm nguồn thu từ chính các giá trị truyền thống. Thực tế này đã được chứng minh ở nhiều nơi với dân ca quan họ hay ca Huế. Dân ca ví, giặm cũng có nhiều tiềm năng như vậy, nhưng hiện vẫn chưa được khai thác hiệu quả theo hướng này”.

Nhìn rộng hơn, Hà Tĩnh vốn được xem là vùng đất giàu trầm tích văn hóa với 5 di sản và 2 danh nhân được UNESCO vinh danh, hơn 690 di tích được xếp hạng các cấp; trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt gồm: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du và Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Đây không chỉ là niềm tự hào về lịch sử, văn hóa mà còn là nguồn tài nguyên giàu tiềm năng cho phát triển công nghiệp văn hóa.

Tuy vậy, nhiều giá trị hiện nay vẫn chủ yếu tồn tại dưới dạng bảo tồn và tôn vinh, chưa thực sự bước vào đời sống thị trường bằng những sản phẩm văn hóa giàu trải nghiệm và có sức lan tỏa. So với tiềm năng sẵn có, các sản phẩm có khả năng tạo nguồn thu, thu hút du khách hay quảng bá hình ảnh địa phương vẫn còn khá khiêm tốn.

Mặc dù đã hình thành một số hoạt động gắn với du lịch, di sản và dịch vụ nhưng đóng góp của lĩnh vực văn hóa trong phát triển kinh tế tại Hà Tĩnh hiện vẫn còn khá khiêm tốn. Năm 2025, Hà Tĩnh đón hơn 5,5 triệu lượt khách tham quan, tuy nhiên, số lượng khách lưu trú chưa cao. Điều đó cho thấy phần lớn hoạt động du lịch vẫn mang tính ngắn ngày, trong khi mức chi tiêu cho các sản phẩm trải nghiệm văn hóa chiều sâu còn hạn chế. Và đó cũng chính là khoảng trống lớn của công nghiệp văn hóa Hà Tĩnh hiện nay.

Bởi trên thực tế, di sản chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được kết nối với sáng tạo và nhu cầu trải nghiệm của công chúng. Hà Tĩnh không thiếu chất liệu văn hóa, điều còn thiếu là những cách làm đủ mới để “đánh thức” các giá trị ấy thành sản phẩm có sức hấp dẫn với thị trường. Từ các chương trình nghệ thuật thực cảnh, tour trải nghiệm văn hóa bản địa, không gian trình diễn dân gian cho tới các sản phẩm lưu niệm, truyền thông số…, tất cả đều cần một tư duy phát triển mang tính chuyên nghiệp và dài hơi hơn.

Nói cách khác, công nghiệp văn hóa không chỉ là câu chuyện bảo tồn di sản, mà còn là sự kết nối giữa di sản, sáng tạo và công nghệ. Để làm được điều đó, Hà Tĩnh cần những cơ chế đủ mạnh nhằm thu hút các nhà đầu tư, đội ngũ sáng tạo, doanh nghiệp văn hóa và các startup trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo cùng tham gia kiến tạo thị trường văn hóa trong tương lai.

Khảo sát, đánh giá các tiềm năng ở Hà Tĩnh, bà Phạm Hải Yến - Ủy viên BCH Hiệp hội Phát triển Công nghiệp văn hóa Việt Nam, Tổng Giám đốc Công ty CP Kinh tế sáng tạo Việt Nam nhận định: “Trước khi đến Hà Tĩnh, tôi từng nghĩ đây là địa phương không dễ để phát triển công nghiệp văn hóa. Nhưng sau khi tiếp xúc với người dân, làm việc với chính quyền và trực tiếp tìm hiểu các di tích, di sản văn hóa, tôi nhận ra Hà Tĩnh sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa rất lớn. Vấn đề là chúng ta vẫn chưa thực sự "đóng gói" được những giá trị ấy thành các sản phẩm sáng tạo, hấp dẫn và phù hợp với nhu cầu của đời sống hiện đại. Nếu làm được điều đó, di sản Hà Tĩnh hoàn toàn có thể tạo sức hút rộng rãi, kể cả với du khách quốc tế.”

Còn đối với Tiến sĩ Nguyễn Thị Quý Phương - Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Tư vấn QP Việt Nam: Để phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa từ di sản, điều quan trọng trước tiên là phải nhận diện và quy hoạch được hệ giá trị của di sản, xác định rõ những giá trị cốt lõi để từ đó mở ra không gian cho đội ngũ sáng tạo tham gia. Khi câu chuyện văn hóa được định hình rõ nét, các nhà sáng tạo mới có thể tiếp tục phát triển thành những tài sản trí tuệ có giá trị. Nhìn ở góc độ này, Hà Tĩnh đang sở hữu những “đại IP” (Intellectual Property – tài sản trí tuệ) rất đặc biệt, tiêu biểu như Truyện Kiều của Đại thi hào Nguyễn Du – nguồn chất liệu giàu sức gợi đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nghệ sĩ Việt Nam sáng tạo nên những tác phẩm có giá trị lớn.

Từ các nghị quyết, kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đến Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa của Chính phủ đều cho thấy một định hướng xuyên suốt: văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực, động lực quan trọng cho phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Bám sát tinh thần đó, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh lần thứ XX cùng Nghị quyết số 18 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Hà Tĩnh trong giai đoạn mới đều nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, con người Hà Tĩnh cũng như các danh nhân, di sản được UNESCO vinh danh. Đáng chú ý, dự thảo Đề án phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đang hướng tới mục tiêu từng bước chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng, qua đó đưa văn hóa trở thành một động lực phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Hà Tĩnh đang chuyển mình từ tư duy "giữ gìn" sang tư duy "phát triển". Theo nhiều chuyên gia, Hà Tĩnh không thiếu tiềm năng. Điều quan trọng là phải hình thành được tư duy phát triển mới – nơi di sản không chỉ được gìn giữ trong không gian bảo tồn, mà còn có thể bước vào đời sống hiện đại bằng những sản phẩm sáng tạo, hấp dẫn và giàu bản sắc.