Chọn ngành, chọn nghề: Theo xu hướng hay theo năng lực?

Mất nhiều năm để hiểu mình hợp gì

Đầu năm 2026, anh Trần Minh Quân xếp lại những gì còn dang dở ở Đà Nẵng, trở về Hà Tĩnh, đăng ký vào lớp Cao đẳng ô tô K24 của Trường Cao đẳng Kỹ thuật Việt - Đức Hà Tĩnh.

Hai năm trước, khi vừa tốt nghiệp THPT, Quân chọn học ngành Công nghệ tài chính (Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng), là một ngành được nhiều người quan tâm, nghe hiện đại, nhiều cơ hội, lại dễ tạo cảm giác yên tâm cho cả người học lẫn gia đình.

"Lúc điền nguyện vọng, tôi không nghĩ quyết định ấy rồi sẽ trở thành một khúc quanh. Càng học, càng thấy mình không thật sự thuộc về những con số, những mô hình tài chính, những nhịp vận hành của một lĩnh vực tưởng như rất thời thượng. Sự háo hức ban đầu nhanh chóng nhường chỗ cho cảm giác mỏi mệt, hụt hơi. Tôi không thể theo kịp chương trình, đi học nhưng không thấy mình đang đi tới đâu. Và rồi tôi đã quyết định dừng lại để chọn cho mình một hướng đi phù hợp".

Dừng để lựa chọn lại từ đầu chưa bao giờ là quyết định dễ dàng với một người trẻ như Quân. Nó đồng nghĩa với việc chấp nhận hụt một nhịp so với bạn bè, chấp nhận nhìn thẳng vào quyết định mình đã chọn chưa đúng. Nhưng nếu tiếp tục đi trên một con đường không phù hợp còn đáng sợ hơn.

Trần Minh Quân vẫn là người sớm nhận biết để có những điều chỉnh kịp thời, nhưng trong cuộc sống không phải ai cũng như vậy. Câu chuyện của anh Nguyễn Văn Tuấn là một ví dụ. Hiện anh đang khá thành công trong vai trò quản lý khách sạn, nhà hàng và dịch vụ du lịch ở Hà Tĩnh, công việc chẳng liên quan gì đến ngành học sư phạm, ngành mà khi hết THPT anh đăng ký chỉ đơn giản vì theo lời khuyên của người khác. Vấn đề là anh đã phải mất tới 4 năm học sai nghề, rồi lại thêm 6 năm để tự học, thích nghi sau khi chuyển đổi công việc.

"Tôi đã mất gần 10 năm chỉ để tìm đúng con đường phù hợp với mình. Nếu được định hướng đúng từ đầu, tôi đã không phải vất vả như thế", anh Tuấn chia sẻ.

Hai câu chuyện, hai hành trình khác nhau, nhưng có chung một điểm: lựa chọn nghề nghiệp khi người trong cuộc chưa thực sự hiểu rõ mình phù hợp với điều gì. Đó cũng là thực tế không hiếm trong mỗi mùa tuyển sinh.

Áp lực từ những "lối mòn" tư duy

Bước vào giai đoạn cuối cấp, học sinh lớp 12 không chỉ chịu áp lực ôn thi, mà còn đứng trước một quyết định có thể ảnh hưởng rất lâu dài. Chọn ngành, chọn trường vốn không chỉ là chuyện điền vào một nguyện vọng xét tuyển. Với nhiều người, đó là điểm khởi đầu của cả hành trình nghề nghiệp. Chọn đúng, các em có thể đi nhanh hơn, vững hơn. Chọn vội vàng, cái giá đôi khi là nhiều năm đi đường vòng.

Thực tế hiện nay cho thấy, vẫn có một “lối mòn” khá phổ biến trong cách học sinh lựa chọn ngành nghề. Học khối D thường nghĩ đến kinh tế, ngân hàng, ngoại thương. Học khối A thường mặc định là công nghệ, kỹ thuật. Khối C gắn với luật, truyền thông, báo chí... Không ít em lại chọn ngành theo bố mẹ, theo bạn bè, hoặc theo những gì đang được xem là dễ xin việc, thu nhập tốt.

Không quá khó để lý giải điều này. Ở lứa tuổi cuối cấp, trải nghiệm sống và trải nghiệm nghề nghiệp của học sinh còn ít. Nhiều em chưa từng tiếp xúc đủ sâu với thế giới việc làm để hiểu một nghề thực sự đòi hỏi gì, hợp với kiểu người nào, cần những năng lực ra sao. Khi chưa có điểm tựa bên trong, người trẻ thường tìm đến điểm tựa bên ngoài: lời khuyên của cha mẹ, xu hướng xã hội, những ngành học "hot".

Một học sinh lớp 12 ở phường Thành Sen (Hà Tĩnh) chia sẻ, trước rất nhiều lựa chọn, em từng băn khoăn vì chưa xác định rõ ngành học phù hợp với năng lực và sở thích của mình. Tuy nhiên, em quyết định đăng ký ngành Luật theo định hướng của gia đình, bởi trong nhà có người thân làm trong lĩnh vực tư pháp và cho rằng như vậy sẽ thuận lợi hơn sau khi ra trường. Câu chuyện này không phải cá biệt. Trong mùa tuyển sinh, nhiều học sinh không hẳn chọn điều mình hiểu rõ nhất, mà chọn phương án tạo cảm giác yên tâm hơn cho bản thân và gia đình.

Theo cô Đào Phương Lan - Phó Hiệu trưởng Trường THPT Cẩm Bình, nhiều học sinh hiện chịu tác động khá mạnh từ tâm lý đám đông và sức hút của những ngành nghề được cho là dễ xin việc, thu nhập tốt. Trong khi đó, điều quan trọng nhất lại thường bị bỏ qua, đó là nhận diện năng lực, hứng thú và mức độ phù hợp của bản thân với một lĩnh vực nghề nghiệp cụ thể. Thực tế cho thấy, có những em đưa ra lựa chọn theo sự sắp đặt của gia đình. Chỉ đến khi bước vào học chuyên sâu hoặc ra trường đi làm, sự lệch pha giữa năng lực, đam mê và ngành nghề đã chọn mới dần bộc lộ rõ.

Năng lực là cốt lõi, xu hướng là đòn bẩy

Không thể phủ nhận, trong mỗi giai đoạn đều có những ngành “hot”, nghề “hot” với cơ hội việc làm rộng mở và mức thu nhập hấp dẫn. Việc học sinh và phụ huynh quan tâm đến các lĩnh vực này là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, ranh giới giữa tham khảo xu hướng và chạy theo xu hướng lại rất mong manh. Bởi thị trường lao động luôn biến động. Một ngành học được săn đón hôm nay chưa chắc còn giữ nguyên lợi thế sau vài năm nữa. Khi quá nhiều người cùng đổ dồn vào một số lĩnh vực, sự cạnh tranh tăng lên, nguy cơ mất cân đối trong cơ cấu lao động cũng là điều khó tránh khỏi.

Cái giá của việc chọn sai ngành không chỉ nằm ở học phí hay quãng thời gian đã bỏ ra. Cái giá lớn hơn là cảm giác chông chênh khi phải bắt đầu lại, là áp lực thích nghi trong một lĩnh vực không thuộc về mình, là quãng thời gian phải tự bù đắp những kỹ năng lẽ ra đã có nếu đi đúng đường từ sớm. Với nhiều người trẻ, điều mệt mỏi nhất không phải là công việc quá khó, mà là phải cố gắng trong một lĩnh vực thiếu sự gắn bó.

Theo anh Lê Đức Dinh - Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Hà Tĩnh, trong thực tế tuyển dụng, những người học đúng ngành nghề mình yêu thích thường thích nghi nhanh, làm việc tốt và ít phải đào tạo lại hơn. Họ cũng có xu hướng gắn bó lâu dài hơn với doanh nghiệp.

Ngược lại, có những trường hợp được đào tạo tương đối bài bản, nhưng khi đi làm vẫn loay hoay, không hẳn vì thiếu kiến thức mà bởi không có sự say mê và kết nối với công việc đang làm. Khi thiếu sự phù hợp, hiệu quả công việc khó cao và cơ hội phát triển cũng bị thu hẹp.

Từ góc nhìn hướng nghiệp, Thạc sĩ Biện Văn Quyền - Phó Trưởng ban Tư vấn hướng nghiệp và tuyển sinh, Trường Đại học Hà Tĩnh cho rằng, trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, cấu trúc việc làm thay đổi liên tục, công tác hướng nghiệp không thể chờ đến lớp 12 mới bắt đầu. Việc định hướng cần được thực hiện sớm hơn, từ bậc THCS, để học sinh có thời gian quan sát mình, nhận diện năng lực, từ đó lựa chọn tổ hợp môn và lộ trình học phù hợp khi vào THPT. Khi hiểu mình sớm hơn, các em sẽ bớt lệ thuộc vào những lựa chọn mang tính phong trào."

Trong cuộc sống, bất cứ ai cũng có những năng lực riêng, thế mạnh riêng và niềm đam mê riêng. Vấn đề là làm thế nào để thấy được cái riêng của chính mình như là một lợi thế so sánh trong quyết định lựa chọn ngành nghề. Dĩ nhiên ở độ tuổi học sinh, khả năng tự đánh giá, nhận biết là một yêu cầu đặt ra rất cao. Vì vậy hơn lúc nào hết, các em rất cần sự đồng hành của phụ huynh, giáo viên trong việc tư vấn, hướng nghiệp. Ngành "hot", nghề "hot" luôn là điều kiện cần, rất đáng để tham khảo, nhưng sự gặp nhau giữa năng lực, đam mê và nhu cầu xã hội mới là điều kiện đủ, giúp mở ra cánh cửa tương lai bền vững.