Khi tiết kiệm trở thành nếp sống văn hóa

Tôi lớn lên trong một gia đình đông anh em và luôn được mẹ nhắc nhở rằng: “Miệng ăn núi lở”, “Giàu không tiết kiệm, khó liền tay”... Khi ấy, chúng tôi nghĩ rằng, những lời dặn dò đó thật khắt khe. Nhưng, sau này mới thấy, đó là bài học đầu đời về tiết kiệm - một nếp sống đã âm thầm bồi đắp nên cốt cách của bao thế hệ con người Việt Nam nói chung và Hà Tĩnh nói riêng.

Trong chiều dài lịch sử, văn hóa tiết kiệm của người Việt không phải ngẫu nhiên mà có. Nó được hình thành từ chính nền sản xuất nông nghiệp lúa nước, nơi con người luôn phải “trông trời, trông đất, trông mây”, phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên.

Một mùa mưa thuận, gió hòa có thể đem lại ấm no, nhưng chỉ một trận thiên tai hay sâu bệnh cũng đủ khiến bao công sức “đổ sông, đổ biển”, “trời cho thấy mà chẳng cho ăn”. Chính vì vậy, người nông dân từ bao đời đã quen với việc “ăn bữa nay, lo bữa mai”, chắt chiu từng hạt lúa, củ khoai, dành dụm cho những ngày giáp hạt, mất mùa.

Trong không gian văn hóa ấy, những câu tục ngữ như “Tích tiểu thành đại”, “Ăn chắc mặc bền”, “Liệu cơm gắp mắm”… không chỉ là lời khuyên mà là kết tinh của cả một lối sống, một nền văn hóa. Tiết kiệm trở thành một phản xạ tự nhiên, một chuẩn mực ứng xử theo cách không phô trương, lãng phí của cải và biết quý trọng sức lao động và thành quả làm ra.

Những năm tháng chiến tranh càng làm dày thêm giá trị ấy. Hình ảnh “hũ gạo tiết kiệm”, “hũ gạo nuôi quân” không chỉ là một cách làm có tính tổ chức mà còn là biểu tượng đẹp của tinh thần cộng đồng. Dù cuộc sống khó khăn, chẳng dư dả gì nhưng mỗi bữa ăn, mỗi gia đình ở hậu phương vẫn bớt lại một nắm gạo nhỏ cho vào hũ tiết kiệm để sẻ chia, tiếp sức cho tiền tuyến. Trong gian khó, người ta càng hiểu rằng, tiết kiệm là để giữ cho mình và để có thể san sẻ với người khác khi cần.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương mẫu mực cho tinh thần tiết kiệm, lối sống giản dị. Người định nghĩa tiết kiệm là “không xa xỉ, không hoang phí, không bừa bãi” và luôn nhắc nhở, rèn luyện thói quen tiết kiệm cho cán bộ, chiến sỹ của mình trong sinh hoạt hằng ngày cũng như trong công việc.

Người cũng luôn nhấn mạnh vai trò của tiết kiệm đối với sự phát triển của đất nước: “Một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh về tinh thần, là một dân tộc văn minh và tiến bộ”.

Đặt trong bối cảnh hiện nay, khi xã hội ngày càng đối mặt với những áp lực tiêu dùng và biến động kinh tế do tác động của bối cảnh địa chính trị trên thế giới, những lời dạy ấy của Bác vẫn còn nguyên giá trị.

Nếu trước đây, tiết kiệm gắn với hoàn cảnh thiếu thốn, thì ngày nay giá cả leo thang, thu nhập của nhiều người dân, nhiều gia đình chưa thực sự ổn định, tiết kiệm lại trở thành một “lá chắn” thiết thực. Không ít gia đình đã chủ động thay đổi cách chi tiêu để thích nghi.

Từng có thời gian chi tiêu khá thoải mái, nhiều khoản mua sắm đôi khi dựa vào cảm xúc nhưng khi áp lực tài chính tăng lên, chị Nguyễn Thị Diệu Linh (tổ dân phố 3, phường Sông Trí) bắt đầu nhìn lại. Một cuốn sổ ghi chép chi tiêu được lập ra, những khoản mua sắm không cần thiết dần được cắt giảm, thói quen tận dụng lại đồ dùng cũ cũng được thiết lập… Chị Linh chia sẻ: “Những việc làm đó không phải là cách thắt chặt chi tiêu cực đoan mà là biết mình cần gì và nên dừng ở đâu”.

Không chỉ dừng lại ở từng gia đình, tinh thần tiết kiệm đang dần lan tỏa trong cộng đồng dân cư thông qua các tổ chức, đoàn thể. Tại tổ dân phố 5 Nam Hà (phường Thành Sen), mô hình “Ngôi nhà xanh tiết kiệm sinh thái" do chi hội phụ nữ triển khai đã mang lại nhiều chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động của cán bộ, hội viên.

Một ngôi nhà nhỏ bằng sắt được đặt tại nhà văn hóa của tổ dân phố 5 Nam Hà từ năm 2020. Hằng ngày, chị em hội viên đi qua về lại đều ghé vào để gom những chai nhựa, giấy loại, sách báo cũ… Mỗi tháng 1 lần, chi hội mở “nhà tiết kiệm” và bán phế liệu. Số tiền thu được mỗi lần bán khoảng 1 triệu đồng, được góp vào quỹ hội và chi cho các hoạt động cần thiết; tặng quà cho các hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn…

Bà Hoàng Thị Phương Nam - phụ trách mô hình “Ngôi nhà xanh tiết kiệm sinh thái" cho biết: “Ban đầu, nhiều chị em chưa thực sự quan tâm nhưng khi mô hình được triển khai hiệu quả, ai cũng nhận thấy lợi ích thiết thực nên tham gia rất tích cực, trách nhiệm. Từ việc thu gom phế liệu cho ngôi nhà xanh, chị em cũng dần hình thành thói quen hạn chế sử dụng đồ dùng một lần, tận dụng lại đồ cũ; sử dụng tiết kiệm điện, nước, thực phẩm trong gia đình. Khi mỗi người ý thức hơn trong chi tiêu và sinh hoạt thì tiết kiệm sẽ trở thành một thói quen tự nhiên, góp phần tạo thành một nét đẹp văn hóa trong cộng đồng dân cư”.

Tinh thần và ý thức tiết kiệm cũng được các nhà trường chú trọng bồi đắp cho học sinh thông qua nhiều hoạt động thiết thực. Từ những việc làm nhỏ, thói quen tiết kiệm dần trở nên gần gũi, giúp các em biết trân trọng giá trị lao động, sẻ chia với bạn bè và từng bước hình thành sự chủ động, biết tính toán, chuẩn bị cho cuộc sống sau này.

Cô Phạm Thị Thanh Tuyết - Tổng phụ trách Đội Trường Tiểu học 2 Tân Lâm Hương (phường Hà Huy Tập) cho biết: “Phong trào “Kế hoạch nhỏ” được Liên đội trường triển khai nhiều năm nay. Từ nguồn quỹ tiết kiệm của phong trào, nhiều góc học tập, nhiều món quà ý nghĩa đã được trao tặng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Với tinh thần tiết kiệm để sẻ chia, nhiều em học sinh đã nuôi heo đất, góp tiền tặng quà, giúp đỡ bạn bè. Trong những giờ sinh hoạt Đội, sinh hoạt ngoại khóa, chúng tôi cũng lồng ghép tuyên truyền, giáo dục học sinh về tinh thần, ý thức tiết kiệm trong cuộc sống”.

Thực tế cho thấy, tiết kiệm đúng nghĩa không hề đối lập với hạ thấp chất lượng cuộc sống. Ngược lại, đó là cách để mỗi người sống có kế hoạch hơn, bền vững hơn. Tiết kiệm không phải là co mình lại, càng không phải là sự tính toán vụn vặt mà là biết giữ gìn những giá trị mình đang có, để từ đó chủ động hơn trước những biến động của cuộc sống và sẵn sàng sẻ chia khi cần thiết.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, những lời dặn dò năm nào của mẹ dành cho chúng tôi về sự chắt chiu, vun vén bỗng trở nên thấm thía hơn bao giờ hết. Tiết kiệm, suy cho cùng, không chỉ là một cách chi tiêu mà là cách con người biết trân trọng hiện tại, lo xa cho tương lai và giữ gìn những giá trị bền lâu của văn hóa dân tộc.