Trên đồng lúa thôn Phúc Điền (xã Thạch Xuân), chị Lương Thị Nhung vừa hoàn thành thu hoạch vụ xuân. Những ngày này, chị tất bật ngoài đồng, tay thoăn thoắt trộn chế phẩm sinh học với đất rồi rải đều lên mặt ruộng.
Chị Nhung chia sẻ: “Chúng tôi được tuyên truyền về chế phẩm sinh học xử lý rơm rạ và đang áp dụng thử nghiệm trong vụ hè thu năm nay. Không chỉ hạn chế tình trạng đốt rơm rạ trên đồng ruộng, cách làm này còn giúp giảm chi phí đầu tư ban đầu, nhất là chi phí phân bón trong sản xuất lúa”.
Những thay đổi bước đầu trong nhận thức sản xuất của nông dân Thạch Xuân là kết quả từ dự án “Xây dựng mô hình xử lý phụ phẩm sau thu hoạch trên đồng ruộng trong sản xuất lúa tại Hà Tĩnh” do Trung tâm Khoa học, Công nghệ (KH-CN) và Chuyển đổi số Hà Tĩnh (Sở KH&CN) triển khai. Tại Thạch Xuân, mô hình được áp dụng thử nghiệm trong năm 2025 với gần 180 hộ tham gia, trên diện tích hơn 50 ha/vụ.
Trước khi dự án được triển khai, Trung tâm KH-CN và Chuyển đổi số đã nghiên cứu thành công và sản xuất chế phẩm BIO-RA, có tác dụng phân hủy gốc rạ ngay tại ruộng cực nhanh, cực mạnh mà không cần cắt gốc. Năm 2025, dự án “Xây dựng mô hình xử lý phụ phẩm sau thu hoạch trên đồng ruộng trong sản xuất lúa tại Hà Tĩnh” được thực hiện tại các xã Đức Thịnh, Thạch Xuân, Kỳ Anh trên diện tích hơn 300 ha (vụ xuân và vụ hè thu), với hơn 600 hộ tham gia. Thông qua việc ứng dụng chế phẩm sinh học, dự án bước đầu cho thấy hiệu quả trong cải tạo đất, giảm chi phí phân bón và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp theo hướng tuần hoàn.
Ông Lê Cao Anh - Trưởng phòng Hành chính, Kế hoạch và Thị trường (Trung tâm KH-CN và Chuyển đổi số), chủ nhiệm dự án phân tích: “Thông thường, nếu để phân hủy tự nhiên, gốc rạ ngoài đồng sẽ mất nhiều thời gian, dễ phát sinh hiện tượng yếm khí, gây nghẹt rễ, vàng lá đầu vụ. Khi sử dụng chế phẩm BIO-RA kết hợp đưa nước vào ruộng và cày lật gốc rạ, quá trình phân giải diễn ra nhanh hơn, giúp rơm rạ mềm và mục sau khoảng 7-10 ngày.
Nguyên nhân là do trong chế phẩm chứa các chủng vi sinh vật có hoạt tính phân giải cellulose mạnh. Khi được bổ sung xuống ruộng trong điều kiện đủ ẩm, các vi sinh vật này sẽ phát triển nhanh, thúc đẩy quá trình phân hủy phần thân, gốc rạ và các hợp chất hữu cơ tồn dư sau thu hoạch. Đồng thời, chế phẩm còn bổ sung hệ vi sinh vật có lợi giúp hạn chế sự phát triển của một số nấm bệnh phát sinh trong quá trình phân hủy tự nhiên của rơm rạ”.
Qua đánh giá bước đầu của nhóm nghiên cứu cho thấy, ở những chân ruộng trũng sâu, sau khi xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học, nông dân có thể giảm khoảng 10% lượng phân bón nhưng cây lúa vẫn sinh trưởng tốt, giúp tiết kiệm 1,7-1,9 triệu đồng/ha/vụ. Kết quả theo dõi tại các mô hình vụ xuân 2025 cũng cho thấy nhiều chỉ tiêu sinh trưởng và năng suất đều nhỉnh hơn so với ruộng đối chứng không xử lý bằng chế phẩm.
Như tại mô hình ở Thạch Xuân trong năm 2025, cây lúa trên ruộng xử lý BIO-RA có bộ rễ khỏe hơn, hiện tượng vàng lá và nghẹt rễ đầu vụ giảm rõ rệt. Trong khi đó, ở các ruộng đối chứng, quá trình phân hủy tự nhiên của gốc rạ diễn ra chậm hơn, dễ phát sinh ngộ độc hữu cơ gây ảnh hưởng sinh trưởng cây lúa. Cũng theo kết quả của nhóm nghiên cứu, việc phân hủy rơm rạ bằng vi sinh đã giúp tăng độ tơi xốp của đất, cải thiện môi trường cho hệ vi sinh vật có lợi phát triển. Đây là yếu tố quan trọng đối với các vùng sản xuất lúa thâm canh nhiều năm, vốn đang có dấu hiệu chai cứng và suy giảm hữu cơ.
Hằng năm, toàn tỉnh sản xuất hơn 59.000 ha lúa vụ xuân và gần 45.000 ha lúa vụ hè thu. Ước tính sau mỗi mùa vụ, có khoảng 40-50% rơm rạ bị đốt bỏ để kịp thời sản xuất vụ tiếp theo. Không chỉ gây khói bụi, việc đốt rơm rạ còn làm thất thoát nguồn dinh dưỡng rất lớn. Theo Viện Nghiên cứu lúa Quốc tế (IRRI), trong 1 tấn rơm chứa 5-8 kg đạm, 1,2 kg lân, 20 kg kali, 40 kg silic và 400 kg carbon. Trong khi đó, khi đốt 1 tấn rơm ngoài đồng sẽ khiến 400 kg carbon bay vào không khí; gần như toàn bộ lượng đạm, lân, kali có trong rơm rạ bị mất, silic bị đun nóng nên cây lúa không hấp thụ được.
Theo ông Nguyễn Hữu Ngọc - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông (Sở NN&MT), việc ứng dụng công nghệ sinh học trong xử lý rơm rạ sau thu hoạch đang cho thấy hiệu quả tích cực cả về môi trường lẫn sản xuất lúa. Đây là một trong những giải pháp công nghệ triển vọng, bám sát định hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, bền vững của Hà Tĩnh.
Thời gian tới, ngành KH&CN, nông nghiệp và các địa phương cần tuyên truyền, tập huấn và thực hành tại ruộng giúp nông dân nắm vững quy trình ngâm ủ để nhân rộng mô hình. Tỉnh cũng cần xây dựng chính sách trợ giá cho chế phẩm sinh học để khuyến khích bà con từ bỏ thói quen đốt rơm rạ trên đồng (hiện nay, mỗi gói 200g chế phẩm có giá 30.000 đồng, 1 sào lúa cần 0,5-1 kg chế phẩm, tương đương 60.000 đồng/xử lý 1 sào rơm rạ tại đồng ruộng - PV). Đồng thời, phải gắn kết việc này với chủ trương tích tụ ruộng đất, tạo cánh đồng lớn để cơ giới hóa đồng bộ, tạo điều kiện cho việc sử dụng chế phẩm đạt hiệu quả cao.