Xem review sách - tiện lợi hay lực cản tư duy?

Giữa guồng quay ôn thi tốt nghiệp THPT căng thẳng, em T.N.T (ở phường Thành Sen, Hà Tĩnh) đã tìm đến tiểu thuyết “Bắt trẻ đồng xanh” như một cách để giải toả. Câu chuyện về chàng trai tuổi mới lớn với nhiều trăn trở, nổi loạn phần nào tạo sự đồng cảm với em. Tuy nhiên, vì áp lực thời gian khi cuốn sách dày hàng trăm trang nên em lại tìm đến các video, podcast tóm tắt cốt truyện chỉ trong vài phút. Cách tiếp cận tuy nhanh, nhưng cũng khiến trải nghiệm đọc trở nên hời hợt.

T.N.T chia sẻ: "Em xem review vì có thể nắm được nội dung cuốn sách rất nhanh. Tuy nhiên, nếu đọc trọn vẹn thì vẫn tốt hơn vì nội dung các review không có các chi tiết hay".

Xem review sách đang ngày một phổ biến, nhất là trong giới trẻ. Sự nhanh gọn khiến nhiều người lựa chọn cách tiếp cận này thay cho việc đọc trọn vẹn. Nhưng cũng từ đó, một nghịch lý xuất hiện: người xem dễ có cảm giác mình đã hiểu nội dung, trong khi chưa thực sự đọc, phân tích hay suy ngẫm về tác phẩm.

Trong giờ học Ngữ văn, không ít học sinh có thể tóm lược tác phẩm khá nhanh, đưa ra nhận định trôi chảy. Nhưng khi được yêu cầu phân tích một chi tiết hay lý giải hành động của nhân vật, nhiều em lại lúng túng, thiếu lập luận, thậm chí nhầm lẫn. Thực tế này cho thấy, việc chỉ xem các bản tóm tắt có thể mang lại cảm giác “đã hiểu”, nhưng lại thiếu đi chiều sâu cần thiết khi tiếp cận tác phẩm.

Cô Ngô Phương Lan - giáo viên Ngữ văn, Trường TH, THCS & THPT Albert Einstein Hà Tĩnh chia sẻ: “Việc đọc lướt hoặc xem các video, bài review trên mạng có thể khiến học sinh dần mất đi khả năng đọc sâu, dẫn đến việc hiểu tác phẩm một cách hời hợt. Khi đó, những tư tưởng, tình cảm và cái hay, cái đẹp mà tác giả gửi gắm cũng khó được cảm nhận đầy đủ”.

Không phải ngẫu nhiên mà đọc sâu luôn được xem là nền tảng của tư duy. Nhiều nghiên cứu cho thấy, khi đọc một văn bản trọn vẹn, người đọc buộc phải tham gia vào quá trình suy nghĩ, phân tích và kết nối thông tin. Đó là cách của đọc chủ động. Ngược lại, việc tiếp nhận qua các video ngắn, rời rạc lại khiến thông tin đến nhanh nhưng khó đọng lại. Người xem có thể nắm được nội dung, nhưng thiếu quá trình suy ngẫm cần thiết.

Cùng đó, việc tiếp cận thông tin theo kiểu “cắt nhỏ” làm giảm khả năng ghi nhớ và liên kết. Điều này lý giải vì sao một quá trình đọc chủ động, dù thời gian ngắn hơn, lại có thể mang lại hiệu quả nhận thức cao hơn so với việc tiếp nhận nội dung một cách thụ động.

Cô Bùi Quỳnh Anh - giáo viên Trường THPT Cẩm Bình chia sẻ: "Phụ thuộc vào việc xem review không chọn lọc có thể chưa thấy ngay hệ quả. Nhưng về lâu dài, điều đó sẽ làm suy giảm nền tảng kiến thức, khiến người học khó theo kịp sự phát triển của xã hội”.

Không thể phủ nhận, trong thời đại số, thói quen đọc sách đang có nhiều thay đổi. Và sách điện tử trở thành xu hướng tất yếu, còn các nội dung tóm tắt, review nhanh cũng có chỗ đứng riêng. Trong một xã hội bận rộn, đó có thể là cách giúp người đọc tiếp cận nhanh ý tưởng, lựa chọn cuốn sách phù hợp và tận dụng hiệu quả quỹ thời gian hạn hẹp.

Thống kê từ nền tảng sách điện tử Waka cho thấy, người Việt đang dành nhiều thời gian hơn cho việc đọc, trung bình khoảng 13 giờ 15 phút mỗi tuần. Nhóm 18–24 tuổi là lực lượng tham gia tích cực nhất, phản ánh xu hướng tiếp cận tri thức ngày càng linh hoạt. Nhưng khi việc đọc ngày càng được rút gọn, vấn đề không còn nằm ở việc đọc nhiều hay ít, mà là đọc đến đâu. Nắm được nội dung không đồng nghĩa với hiểu sâu, và tiếp cận nhanh không đồng nghĩa với tiếp nhận trọn vẹn.

Anh Trương Huy Nam (phường Trần Phú) chia sẻ: "Khi bước vào guồng quay công việc bận rộn, việc dành hàng giờ để đọc trọn vẹn một cuốn sách không còn dễ dàng. Vì vậy, những hình thức đọc nhanh, tóm tắt nội dung trở thành giải pháp hỗ trợ hữu ích, tất nhiên cần được sử dụng một cách chọn lọc, có ý thức, để không đánh mất chiều sâu của việc đọc".

Xem review sách có thể là cánh cửa mở ra một thế giới mới, nhưng không thể thay thế hành trình bước vào thế giới ấy. Tóm tắt giúp ta “biết” cuốn sách nói gì; còn việc tự mình đọc mới giúp ta thực sự “hiểu” và “cảm” được giá trị của nó.

Tri thức, suy cho cùng, không đến từ những mảnh ghép tiếp nhận vội vàng, mà được hình thành qua quá trình tích lũy, suy ngẫm và kết nối trong chiều sâu tư duy.

Trong khi các phương tiện truyền thông mang lại thông tin nhanh và cập nhật, thì sách vẫn giữ vai trò là nguồn tri thức lâu dài, bền vững. Xem review sách không thể thay thế việc đọc trọn vẹn một tác phẩm. Việc nắm nội dung qua tóm tắt chỉ là bước tiếp cận ban đầu, chưa đủ để hiểu hết giá trị của cuốn sách. Vì vậy, cả người đọc và người làm review cần nhận thức rõ giới hạn, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp và tuân thủ các quy định liên quan.

Tiến sĩ Vũ Thùy Dương - Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền