Gia phả – nơi ký ức được viết tiếp
Tại nhà thờ họ Lê Xuân (xã Mai Phụ), việc tu chỉnh gia phả vẫn được duy trì đều đặn như một nghi lễ quan trọng của dòng họ. Từng trang sách được mở ra, từng dòng chữ được đọc lại; những cái tên mới của con cháu được cẩn trọng bổ sung. Công việc ấy không chỉ là ghi chép, mà là sự tiếp nối của một mạch nguồn qua nhiều thế hệ.
Cứ mỗi 10 năm, dòng họ tổ chức lễ “tường gia phả” – một cột mốc thiêng liêng để nhìn lại hành trình của dòng tộc, nhắc nhớ công lao của các bậc tiền nhân. Những cuốn gia phả không đặt trên giá sách, mà được lưu giữ trang trọng nơi ban thờ, trong không gian hương khói và lòng thành kính của con cháu.
Ông Lê Xuân Tý - Hội đồng Gia tộc dòng họ Lê Xuân (xã Mai Phụ) chia sẻ: "Gia phả giúp con cháu tìm lại công trạng của cha ông, những người đã đóng góp, hy sinh cho quê hương, đất nước. Tôi nghĩ, gia phả không chỉ là cuốn sách ghi chép lịch sử dòng họ mà còn như tấm gương để mỗi người tự soi mình trước tổ tiên".
Không riêng họ Lê Xuân, tại nhiều dòng họ ở Hà Tĩnh, gia phả được xem như cuốn sử riêng của dòng tộc. Ông Trần Văn Long (xã Tiên Điền), người có nhiều năm điền dã, nghiên cứu gia phả các dòng họ Trần trên vùng đất Nghi Xuân cũ, cho biết: "Mỗi cuốn gia phả đều ghi lại sự tiếp nối của các thế hệ, lưu giữ tên tuổi và dấu ấn của những con người làm nên truyền thống dòng họ. Trong số 195 nhà thờ họ, tôi đã khảo sát hơn một phần ba. Từ những tư liệu gia phả và sắc phong, đến nay, đã có 6 nhà thờ được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa các cấp và sẽ còn nhiều nhà thờ khác được công nhận trong thời gian tới".
Gia phả còn gắn liền với các tư liệu lịch sử như sắc phong. Trong nhiều dòng họ, những đạo sắc phong do triều đình ban tặng vẫn được lưu giữ cẩn trọng, như minh chứng cho vị thế và công trạng của tiền nhân. Ẩn sau những trang giấy Hán Nôm hay sắc phong ấy là dấu ấn lịch sử của mỗi làng quê. Vì thế, gia phả không chỉ phản ánh lịch sử một gia đình, mà còn góp phần tái hiện đời sống xã hội qua từng thời kỳ.
Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lĩnh - Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hà Tĩnh cho biết: "Mỗi quốc gia có quốc sử, mỗi địa phương có phương sử, còn gia đình, dòng họ có gia phả – tư phả. Gia phả vừa là nguồn tư liệu chứng minh sự phát triển của một dòng họ, vừa bổ sung cho nguồn tư liệu của địa phương và quốc gia. Trong nhiều trường hợp, những chi tiết chưa được ghi nhận đầy đủ trong quốc sử hay phương sử lại có thể tìm thấy trong gia phả".
Gia phả – sợi dây nối dài các thế hệ
Ngày nay, gia phả vẫn hiện diện trong đời sống của nhiều dòng họ. Mỗi dịp họp họ, giỗ tổ, gia phả lại được mở ra, trở thành cầu nối giữa các thế hệ. Không ít dòng họ đã xây dựng gia phả điện tử, giúp con cháu dù ở xa vẫn có thể tìm hiểu về nguồn cội, biết mình thuộc chi, nhánh nào trong dòng tộc.
Đối với những người con Hà Tĩnh xa quê, gia phả như một “hộ chiếu văn hóa”, giúp họ tìm về “mã vùng” tâm hồn của mình. Dù ở đâu, những trang gia phả vẫn là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa người đã khuất và người đang sống.
Anh Phan Quỳnh (xã Tiên Điền) đang sinh sống và làm việc tại thành phố Kyoto (Nhật Bản), chia sẻ: "Mỗi lần về quê, khi nhìn vào gia phả dòng họ, tôi luôn có cảm giác đặc biệt. Gia phả giúp tôi hiểu rõ hơn về nguồn gốc của mình, biết mình thuộc về đâu trong dòng tộc. Những lúc xa quê, chính sự gắn kết ấy trở thành động lực để anh tiếp tục cố gắng trong học tập và lao động".
Theo anh Quỳnh, nếu trong thời gian tới dòng họ xây dựng thành công gia phả điện tử, những người con xa quê sẽ càng thuận tiện hơn trong việc tìm hiểu về dòng tộc, qua đó có thêm niềm tin và động lực vươn lên.
Giữa những đổi thay của thời đại, khi nhiều giá trị vật chất có thể biến đổi, gia phả – dù là những trang giấy cũ hay phiên bản số hóa – vẫn là cách để mỗi người tìm về cội nguồn. Không chỉ xác nhận một cái tên, gia phả còn gìn giữ nếp nhà, cốt cách và bản sắc của mỗi gia đình, dòng họ. Để từ đó, dù đi đâu, mỗi người vẫn mang theo trong mình một điểm tựa tinh thần bền bỉ.
