Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cao trào cách mạng chống đế quốc thực dân, phong kiến đã bùng lên mạnh mẽ và ngày càng lan rộng khắp cả nước mà đỉnh cao là phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh 1930-1931.
Thời gian đã đi qua gần trọn một thế kỷ nhưng hào khí của phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh vẫn vẹn nguyên trong ký ức lòng người: “Trống Xô-viết rung trời cách mạng/ Cờ búa liềm đỏ đất Hồng Lam”. Mặc dù chỉ đứng vững được một thời gian ngắn nhưng phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh đã trở thành một sự kiện lớn, làm rung chuyển bộ máy cầm quyền của thực dân, tác động mạnh mẽ đến cả hệ thống chính trị của nước Pháp và chế độ phong kiến Nam triều.
Tầm cao của phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh là đã khẳng định vai trò, năng lực lãnh đạo của Đảng ta và là bài học lớn về công tác tổ chức, về cách thức tuyên truyền, về phương pháp tập hợp lực lượng đoàn kết công - nông đứng lên làm cách mạng trong điều kiện muôn vàn khó khăn, thử thách bủa vây. Các nhà nghiên cứu lịch sử cho rằng, tầm vóc và tên gọi “Xô-viết Nghệ Tĩnh” chứng tỏ phong trào mang tính chất một bộ phận của cách mạng vô sản thế giới, có ý nghĩa cách mạng kiểu mới, cách mạng của Nhân dân bị áp bức bóc lột do Đảng Cộng sản lãnh đạo.
Trong bài nói chuyện “Đảng ta thật là vĩ đại” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân kỷ niệm 30 năm ngày thành lập Đảng (3/2/1930 - 3/2/1960), có đoạn: “Từ ngày mới ra đời, Đảng ta liền giương cao ngọn cờ cách mạng, đoàn kết và lãnh đạo toàn dân ta tiến lên đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, với Xô-viết Nghệ Tĩnh - đỉnh cao của cao trào cách mạng Việt Nam 1930-1931. Màu cờ đỏ của Đảng chói lọi như mặt trời mới mọc, xé tan cái màn đêm đen tối, soi đường dẫn lối cho Nhân dân ta vững bước tiến lên con đường thắng lợi trong cuộc cách mạng phản đế, phản phong”.
Khi phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh bùng lên thì Hà Huy Tập đang là sinh viên miệt mài, cần mẫn học tập, tích lũy kiến thức tại Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản ở Thủ đô Mát-xcơ-va, Liên Xô. Bởi vậy, đồng chí không trực tiếp tham gia lãnh đạo phong trào cách mạng mang tầm vóc lịch sử này. Trong điều kiện khó khăn, cách trở, ở xa ngàn dặm nhưng đồng chí Hà Huy Tập luôn theo dõi các cuộc biểu tình đòi giảm sưu cao, thuế nặng, chống áp bức, cường quyền, đòi dân sinh, dân chủ của công nhân, nông dân mà điển hình là trên địa bàn 2 tỉnh Hà Tĩnh và Nghệ An.
Thời gian học tập, rèn luyện ở mái trường danh tiếng của Quốc tế Cộng sản từ 24/7/1929 - 30/4/1932 chẳng mấy chốc trôi qua. Bản lĩnh, chí khí của một chiến sỹ cách mạng trẻ tuổi, trí tuệ của một sinh viên xuất sắc tốt nghiệp Trường Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản, cùng với lòng yêu nước nồng nàn đã hun đúc, kết tinh bầu nhiệt huyết, tầm cao trí tuệ của người chiến sỹ cộng sản Hà Huy Tập. Những tác phẩm báo chí đầu tay của đồng chí Hà Huy Tập ra đời, đánh dấu bước trưởng thành sớm của một nhà lý luận có tư duy sắc sảo của Đảng ta.
Qua các nguồn tư liệu còn được lưu giữ, có thể khẳng định, thông tin về Xô-viết Nghệ Tĩnh xuất hiện công khai, đầu tiên trên báo chí của Quốc tế Cộng sản là của tác giả Hà Huy Tập, với bút danh Xi-Nhi-Kin. Bài báo đó được đăng vào 1932, sau một năm Tổng Bí thư Trần Phú bị kẻ thù giết hại. Với tiêu đề: “Tưởng nhớ Trần Phú - Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương”, bài báo đánh giá cao vai trò lãnh tụ, bản lĩnh, chí khí của Tổng Bí thư Trần Phú và ca ngợi Đảng ta, mặc dù mới ra đời nhưng đã nhanh chóng tổ chức và phát động được một cao trào cách mạng mang tầm vóc lịch sử mà đỉnh cao là phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh 1930-1931. Đồng chí Hà Huy Tập viết: “Dưới sự lãnh đạo của Trần Phú, Đảng của chúng tôi thực sự trở thành một Đảng quần chúng, đã biến đổi về tổ chức, dẫn dắt quần chúng trong phong trào cách mạng hiện nay. Chỉ một năm từ tháng 4/1930 - 4/1931, Đảng đã có khoảng 2.400 đảng viên đã lãnh đạo các cuộc biểu tình lớn thuộc 17 tỉnh, thành phố ở khu vực Bắc Kỳ và Trung Kỳ Việt Nam, đã thiết lập chính quyền Xô-viết ở Nghệ Tĩnh một thời gian…”.
Theo các nguồn tư liệu thì trước bài báo này của đồng chí Hà Huy Tập, cụm từ “Xô-viết Nghệ Tĩnh” chưa xuất hiện, chưa được đề cập trong các tài liệu mật, hay trên hệ thống báo chí công khai của Quốc tế Cộng sản và của Đảng Cộng sản Đông Dương cũng như các văn kiện của Đảng ta. Trước khi rời quê hương Cách mạng Tháng Mười Nga trở về tham gia Ban Chỉ huy ở ngoài của Đảng cùng đồng chí Lê Hồng Phong và một số cán bộ cách mạng trực tiếp chỉ đạo khôi phục Đảng Cộng sản và phong trào cách mạng Đông Dương, với bút danh Hồng Thế Công, đồng chí Hà Huy Tập đã viết xong “Sơ thảo lịch sử phong trào Cộng sản ở Đông Dương”, một tập tài liệu quý của Đảng ta. Trong tác phẩm này, đồng chí Hà Huy Tập đã dành trọn một chương viết về Xô-viết Nghệ Tĩnh.
Với trình độ của một chiến sỹ cộng sản được đào tạo bài bản, có tư duy lý luận nhạy bén, sắc sảo, đồng chí đã vận dụng lý luận Mác - Lê-nin phân tích, làm rõ ý nghĩa lịch sử, tầm vóc của Xô-viết Nghệ Tĩnh đối với Đảng Cộng sản và phong trào cách mạng ở Đông Dương. “Qua các cuộc đấu tranh, nông dân đã có trình độ giác ngộ giai cấp, có tinh thần chiến đấu. Hàng chục nông dân đã ngã xuống trước mũi súng quân thù, nhưng đội quân nông dân hùng hậu ấy không những không chịu lùi bước trước sự khủng bố trắng mà còn xông lên tiến công mãnh liệt đế quốc Pháp và tay sai của chúng. Những cuộc biểu tình đoàn kết với anh chị em bị bắt và Nhân dân lao động thế giới đã chứng minh rằng, nông dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản đã hiểu rõ sự cần thiết phải lập mặt trận thống nhất đấu tranh cách mạng của Nhân dân lao động trên toàn thế giới. Tất cả các cuộc biểu tình diễn ra đều có tính chất tiến công”.
Đánh giá về vai trò của chính quyền Xô-viết ở Nghệ Tĩnh, đồng chí Hà Huy Tập viết: “Chính quyền Xô-viết đã tăng cường uy tín của Đảng Cộng sản trong quảng đại quần chúng bị áp bức, rằng lòng tin của họ vào Đảng được tăng lên gấp bội” và “các cuộc biểu tình ấy là những tấm gương tốt đẹp về sự liên minh giữa giai cấp vô sản và Nhân dân lao động”.
Đọc lại các văn kiện của Đảng và các tác phẩm báo chí, các cuốn sách mà đồng chí Hà Huy Tập soạn thảo, viết về Xô-viết Nghệ Tĩnh, càng thêm tự hào về Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh, về người chiến sỹ cộng sản kiên trung đầy bản lĩnh, nhà lý luận sắc bén của Đảng ta - Tổng Bí thư Hà Huy Tập, người con ưu tú của quê hương Hà Tĩnh Xô-viết anh hùng.
-----------------------
(Thông tin bài viết dựa vào cuốn sách: “Hà Huy Tập - Tổng Bí thư của Đảng” của Đức Vượng, xuất bản năm 2000).
