Theo báo cáo Digital 2026, Việt Nam có khoảng 65 triệu người sử dụng mạng xã hội, thuộc top đầu những quốc gia có người dùng mạng xã hội cao nhất thế giới. Nền tảng số này giúp con người tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng, dễ dàng kết nối, xóa nhòa khoảng cách địa lý... Tuy nhiên, việc tự do ngôn luận mang hướng tiêu cực trên mạng xã hội cũng bộc lộ nhiều hạn chế, gây bức xúc trong dư luận.
Ứng xử lệch chuẩn trên không gian mạng được hiểu là những hành vi đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức, văn hóa và quy tắc ứng xử của cộng đồng, như: sử dụng ngôn từ miệt thị, công kích, quy chụp, chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng hoặc cổ súy cho những nội dung tiêu cực. Không phải mọi biểu hiện lệch chuẩn đều bị xử lý bằng pháp luật, nhưng khi các hành vi đó xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của tổ chức, cá nhân thì đã vượt khỏi giới hạn của chuẩn mực ứng xử, trở thành hành vi vi phạm pháp luật và phải chịu chế tài theo quy định.
Bạn L.H.T. (xã Sơn Tây) vẫn chưa quên cảm giác tổn thương khi trở thành nạn nhân của những bình luận miệt thị ngoại hình sau khi một đoạn video văn nghệ của trường được đăng tải trên mạng xã hội. "Lúc đầu, em nghĩ chỉ là vài câu nói đùa nhưng càng đọc càng thấy buồn. Có nhiều người em không hề quen biết cũng vào bình luận chê bai ngoại hình, dáng đi và cách múa... Đến bây giờ, mỗi khi xuất hiện trên mạng xã hội, em vẫn có cảm giác lo lắng vì sợ tiếp tục bị bình luận ác ý" - T. chia sẻ.
Chị Trần Thị Hà (xã Can Lộc) bày tỏ: "Tôi thấy hiện nay nhiều người lên mạng rất dễ buông lời chỉ trích, xúc phạm người khác mà không cần biết đúng hay sai. Điều đó không chỉ gây tổn thương cho người bị nhắm đến mà còn ảnh hưởng đến cách ứng xử của giới trẻ. Theo tôi, mỗi người cần cân nhắc kỹ trước khi bình luận hay chia sẻ bất kỳ thông tin nào".
Ngoài ra, ứng xử lệch chuẩn trên không gian mạng còn biểu hiện ở việc vội vàng suy diễn, quy chụp, lan truyền thông tin khi chưa được kiểm chứng.
Gần đây, thông tin một phòng thi ở Hà Tĩnh có nhiều thí sinh Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh đạt điểm 10 môn Toán đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của dư luận. Sau quá trình rà soát, Sở GD&ĐT Hà Tĩnh khẳng định kết quả này xuất phát từ việc phòng thi có nhiều học sinh của lớp chuyên Toán và chưa phát hiện dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, trước khi cơ quan chuyên môn đưa ra kết luận, trên mạng xã hội đã xuất hiện không ít bình luận suy diễn, quy chụp, đặt nghi vấn về tính minh bạch của kỳ thi.
Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều trường hợp đã phải trả giá vì những phát ngôn thiếu kiểm chứng trên không gian mạng. Đây cũng là lời cảnh báo rằng ranh giới giữa một bình luận thiếu chuẩn mực và hành vi vi phạm pháp luật đôi khi rất mong manh.
Ngày 5/3/2026, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Công an tỉnh Hà Tĩnh) đã xử phạt N.X.C. (SN 1963, trú xã Cẩm Xuyên) và N.Đ.T. (SN 1965, trú phường Thành Sen), mỗi người 7,5 triệu đồng do đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật liên quan đến công tác bầu cử.
Các hành vi ứng xử lệch chuẩn trên không gian mạng không chỉ là sự thiếu hiểu biết về pháp luật mà còn xuất phát từ nhận thức, ý thức trách nhiệm và kỹ năng sử dụng mạng xã hội của một bộ phận người dùng. Cô Lê Thị Bích Ngọc - giảng viên bộ môn Tâm lý - Giáo dục, Trường Đại học Hà Tĩnh nhìn nhận: “Nguyên nhân của những biểu hiện ứng xử lệch chuẩn trên mạng xã hội không chỉ xuất phát từ sự thiếu hiểu biết pháp luật mà còn do nhiều người chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm đối với mỗi phát ngôn trên không gian mạng. Không ít người cho rằng, mạng xã hội là thế giới ảo nên có thể bình luận theo cảm xúc mà không phải chịu trách nhiệm. Thực tế, phía sau mỗi tài khoản là một con người thật với danh dự, nhân phẩm và cảm xúc cần được tôn trọng".
Luật sư Phan Văn Chiều - Giám đốc Công ty Luật TNHH Hà Châu (Hà Tĩnh) cho rằng: “Quyền tự do bày tỏ quan điểm trên mạng xã hội luôn đi kèm trách nhiệm đối với thông tin mình đăng tải. Những hành vi như bịa đặt, vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc phát tán thông tin sai sự thật khi gây ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân đều có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật. Vì vậy, mỗi người cần cân nhắc kỹ trước khi đăng tải hoặc chia sẻ bất kỳ thông tin nào trên mạng xã hội".
Theo quy định mới (có hiệu lực từ tháng 7), cá nhân đăng tải hoặc chia sẻ thông tin sai sự thật, vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của tổ chức, cá nhân trên mạng xã hội có thể bị xử phạt từ 20 - 30 triệu đồng; trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm sẽ bị xử lý hình sự theo quy định.
Để từng bước chấn chỉnh những biểu hiện ứng xử lệch chuẩn trên không gian mạng, các chuyên gia khuyến cáo, bên cạnh việc áp dụng nghiêm các chế tài theo quy định, cần tiếp tục nâng cao nhận thức pháp luật, kỹ năng số và văn hóa ứng xử cho người dân, đặc biệt là người trẻ. Gia đình cần quan tâm giáo dục con về cách sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm; nhà trường tăng cường trang bị kỹ năng ứng xử trên môi trường số. Đồng thời, các nền tảng mạng xã hội cũng cần chủ động phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời những nội dung độc hại, góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh.
