Dù tuổi đời chưa đến đôi mươi, thầy giáo Hà Huy Tập đã sớm bộc lộ một tư duy giáo dục hiện đại. Bằng vốn kiến thức uyên bác và một tâm hồn nhạy cảm trước vận mệnh đất nước, thầy đã thổi hồn vào từng bài giảng trở thành những bài học về lòng tự tôn dân tộc. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa trí tuệ của một nhà giáo và nhiệt huyết của một người yêu nước đã tạo nên phong cách sư phạm độc đáo: vừa nghiêm túc, chuẩn mực, vừa truyền cảm hứng mãnh liệt, biến bục giảng thành nơi nhen nhóm những lý tưởng cao đẹp cho thế hệ trẻ.
Ngay khi mới bước chân vào Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Nha Trang, ngoài giờ dạy học, thầy Hà Huy Tập đã vận động lớp thanh niên trí thức có tinh thần yêu nước tiến bộ, mở lớp học chữ Quốc ngữ buổi tối cho công nhân và con em của họ. Thông qua các lớp học chữ, thầy Hà Huy Tập đã khéo léo đưa các bài thơ văn yêu nước của cụ Phan Bội Châu để tuyên truyền tinh thần yêu nước và truyền thống đánh giặc giữ nước của dân tộc.
Phong trào cách mạng ở Nha Trang lúc bấy giờ không sục sôi như Vinh hay Huế, nhưng lại là điểm dừng chân của nhiều chí sĩ yêu nước trên đường lánh nạn hoặc kết nối phong trào cách mạng. Thầy Hà Huy Tập đã bí mật liên lạc với các thành viên của Hội Phục Việt. Việc thầy thường xuyên có những cuộc gặp gỡ, trao đổi sách báo tiến bộ đã khiến mật thám Pháp đưa thầy vào danh sách "đối tượng chính trị” cần giám sát đặc biệt.
Những năm tháng ở Nha Trang là bước đệm quan trọng để thầy giáo Hà Huy Tập dấn thân vào con đường cách mạng. Dưới con mắt của mật thám Pháp, trường học là nơi đào tạo ra những lớp người phục vụ cho bộ máy cai trị của chúng. Nhưng thầy Hà Huy Tập đã làm ngược lại. Trong các giờ giảng, thầy đã khéo léo đưa những câu chuyện về các anh hùng dân tộc, về non sông gấm vóc đang bị giày xéo. Sự "chệch hướng" này đã khiến hiệu trưởng người Pháp coi thầy là người có tư tưởng "phản nghịch".
Năm 1926, sau khi tham gia lễ truy điệu Phan Châu Trinh và phong trào đòi thả Phan Bội Châu, thầy Hà Huy Tập bị chính quyền thực dân sa thải khỏi Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Nha Trang. Đây là bước ngoặt quan trọng để thầy Hà Huy Tập từ một "thầy giáo yêu nước” thành một nhà cách mạng. Sau này, ông đã viết trong tác phẩm lý luận của mình: “Sức mạnh của Đảng không nằm ở số lượng đảng viên, mà nằm ở mối liên hệ mật thiết giữa Đảng với quần chúng lao khổ”.
Sau khi rời Nha Trang, thầy Hà Huy Tập trở về Trường Tiểu học Cao Xuân Dục giữa lòng thành Vinh sục sôi. Ở đây, thầy tiếp tục đứng trên bục giảng. Nhưng lần này, trong giáo án của thầy, ngoài con chữ, còn có cả vận mệnh của dân tộc. Trường Tiểu học Cao Xuân Dục đã trở thành “trạm giao liên”, giúp thầy Hà Huy Tập cùng các đồng chí của mình đặt những viên gạch đầu tiên cho sự ra đời của các tổ chức tiền thân của Đảng.
Nếu Nha Trang là nơi "gieo mầm" thì thành Vinh là "mảnh đất đỏ" để lý tưởng cách mạng của thầy Hà Huy Tập phát triển rực rỡ. Tại ngôi trường danh tiếng này, thầy giáo Hà Huy Tập đã biến bục giảng thành một diễn đàn tư tưởng thầm lặng nhưng quyết liệt. Ở đây, thầy giáo Hà Huy Tập đã gặp gỡ và thắt chặt mối quan hệ với những người đồng chí kiệt xuất như Trần Phú (bạn học cũ tại Quốc học Huế) và các trí thức yêu nước như Lê Văn Huân (Hiệu trưởng Trường Tiểu học Cao Xuân Dục lúc đó), Ngô Đức Diễn...
Dưới danh nghĩa những nhà giáo tâm huyết, thầy Hà Huy Tập cùng các đồng chí của mình đã bí mật tham gia và củng cố Hội Phục Việt (tổ chức tiền thân của Tân Việt Cách mạng Đảng). Tại đây, "nghiệp vụ sư phạm" đã hỗ trợ đắc lực cho "sự nghiệp cách mạng". Các thầy giáo đã dùng tri thức để soạn thảo cương lĩnh, dùng uy tín nhà giáo để vận động thanh niên, học sinh và trí thức cùng đứng lên.
Những năm tháng dạy học đã giúp thầy Hà Huy Tập trưởng thành về lý luận và tình đồng chí. Quá trình hoạt động trong Hội Phục Việt giúp thầy kết nối với những tư tưởng tiến bộ. Khi thực dân Pháp ráo riết truy đuổi và buộc thầy phải thôi giảng dạy (năm 1926), thầy hiểu rằng đã đến lúc phải rời bục giảng nhỏ bé để bước lên "bục giảng lớn" của lịch sử.
Năm 1927, đồng chí Hà Huy Tập rời quê hương sang Trung Quốc, một thời gian sau lại sang Liên Xô học tập. Đồng chí Hà Huy Tập chính thức khép lại trang đời của một thầy giáo để mở ra chương mới của một nhà lý luận, một Tổng Bí thư kiên trung. Trong công tác lý luận, đồng chí Hà Huy Tập thể hiện phong thái của người thầy giáo ưu tú: sự nghiêm túc, khoa học và logic. Những tác phẩm lý luận của đồng chí, đặc biệt là cuốn "Sơ thảo lịch sử phong trào Cộng sản ở Đông Dương", không chỉ là những văn bản chính trị mà còn là một "giáo trình" lịch sử của Đảng. Trên cương vị Tổng Bí thư, Hà Huy Tập đóng vai trò như một người thầy lớn trong việc "chỉnh huấn" tư tưởng.
Khu mộ đồng chí Hà Huy Tập tại xã Cẩm Hưng, Hà Tĩnh.
Cho đến giây phút cuối cùng trước pháp trường Ngã Ba Giồng năm 1941, người thầy giáo - nhà cách mạng ấy vẫn giữ phong thái ung dung, gửi lại lời nhắn nhủ đầy yêu thương: “Gia đình và bạn hữu chớ xem tôi như là người chết mà phải buồn, trái lại nên xem tôi như là người còn sống nhưng đi vắng một thời gian vô hạn... mà thôi!”. Lời từ biệt ấy không chỉ là tình cốt nhục, mà còn là bài giảng cuối cùng về sự hy sinh thầm lặng, dạy cho hậu thế biết thế nào là sống và chết cho một lý tưởng cao đẹp.
