Thông qua việc rà soát, Bộ Xây dựng đã tính toán nhu cầu tổng mức đầu tư nâng cấp hoàn thiện các tuyến đường bộ cao tốc đã đầu tư theo quy mô phân kỳ, đồng thời đề xuất phương án đầu tư nhưng cũng phải đảm bảo nghiên cứu kỹ lưỡng đối với từng dự án, tính toán đầy đủ chỉ tiêu hiệu quả kinh tế - xã hội và chỉ quyết định đầu tư khi việc đầu tư mở rộng bảo đảm hạch toán hiệu quả.
Khó làm đồng loạt các tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế
Theo báo cáo của Bộ Xây dựng, đến nay, có khoảng 2.801km đường cao tốc đã và đang được phân kỳ đầu tư, trong đó đã đưa vào khai thác và thông xe kỹ thuật khoảng 2.107 km (548 km đường 2 làn xe; 1.559 km đường 4 làn xe hạn chế); đang thi công xây dựng 694 km (105 km đường 2 làn xe; 589 km đường 4 làn xe hạn chế).
Các tuyến cao tốc này cơ bản được triển khai theo hình thức đầu tư công (2.135 km, chiếm 76% chiều dài); một số đoạn tuyến triển khai theo phương thức đối tác công tư (666 km).
Đối với 653 km các đoạn tuyến cao tốc 2 làn xe đã và đang được nghiên cứu đầu tư, theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh, nhu cầu vốn để mở rộng khoảng 80.007 tỷ đồng, trong đó nguồn vốn (ngân sách Nhà nước, nhà đầu tư) đã xác định khoảng 49.534 tỷ đồng; nhu cầu vốn ngân sách Trung ương cần bổ sung trong giai đoạn 2026-2030 khoảng 30.473 tỷ đồng.
Cụ thể, 5 tuyến/329 km (Cam Lộ-La Sơn, La Sơn-Hòa Liên, Yên Bái-Lào Cai, Tuyên Quang-Hà Giang đoạn qua Hà Giang, Cửa khẩu Cốc Nam-Cửa khẩu Hữu Nghị) đang thi công mở rộng lên quy mô 4 làn xe, vốn đầu tư mở rộng khoảng 17.669 tỷ đồng, cơ bản đã được bố trí đủ vốn.
Tuyến Hòa Lạc-Hòa Bình dài 26km đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định chủ trương đầu tư theo phương thức PPP, hiện UBND tỉnh Phú Thọ đang lập báo cáo nghiên cứu khả thi, tổng mức đầu tư mở rộng khoảng 7.999 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách địa phương khoảng 3.028 tỷ đồng, vốn huy động của nhà đầu tư khoảng 4.971 tỷ đồng.
Ngoài ra, có 6 tuyến/298 km đã được các địa phương nghiên cứu triển khai đầu tư lên 4 làn xe hoàn chỉnh, nhu cầu vốn ngân sách Trung ương để mở rộng khoảng 30.473 tỷ đồng.
Qua kết quả nghiên cứu của các địa phương, chủ đầu tư, nhu cầu vốn để mở rộng các tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế theo quy mô quy hoạch (4-8 làn xe) khoảng 414.580 tỷ đồng (bao gồm ngân sách Nhà nước và vốn ngoài ngân sách Nhà nước).
Khẳng định việc đầu tư hoàn thiện các tuyến cao tốc phân kỳ là cần thiết, tuy nhiên, Bộ trưởng Trần Hồng Minh thừa nhận còn một số khó khăn, vướng mắc khi triển khai mở rộng ngay, đồng loạt các tuyến cao tốc đã được phân kỳ 4 làn xe hạn chế như: phải thi công lại một số hạng mục mới hoàn thành (thảm lại mặt đường; dịch chuyển dải phân cách giữa, lưới chống chói; lắp đặt lại tôn lượn sóng, cọc tiêu, biển báo, đào mái taluy…
Các tuyến cao tốc đầu tư công sẽ thu phí hoàn vốn nếu việc điều tiết giao thông hợp lý (các tuyến cao tốc và tuyến quốc lộ, đường địa phương song hành) thì việc tính toán thời điểm mở rộng các cao tốc phân kỳ có thể xem xét vào thời điểm thích hợp.
Trường hợp đầu tư mở rộng bằng phương thức PPP, theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng, việc áp dụng thu phí đồng loạt các tuyến cao tốc có thể tác động đáng kể đến chi phí logistics của nền kinh tế nên cần có thời gian nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng để cân nhắc hình thức đầu tư (đầu tư công hoặc PPP) để bảo đảm hiệu quả nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho việc vận chuyển hàng hóa, hành khách, đặc biệt trên các tuyến quan trọng như cao tốc Bắc-Nam phía Đông.
Các tuyến cao tốc phân kỳ đầu tư 4 làn xe hạn chế được thiết kế đáp ứng nhu cầu vận tải từ 6 đến 10 năm hoặc lớn hơn. Trường hợp yêu cầu mở rộng đáp ứng quy chuẩn đường cao tốc, các tuyến cao tốc có quy mô quy hoạch 6-8 làn xe sẽ được xem xét mở rộng ngay lên quy mô quy hoạch để tránh việc mở rộng nhiều lần (tránh việc mở rộng thêm 2 dải dừng xe khẩn cấp liên tục, thời gian sau tiếp tục mở rộng lên quy mô quy hoạch). Khi đó, việc mở rộng các tuyến cao tốc 4 làn hạn chế lên ngay quy mô 6-8 làn xe theo quy hoạch sẽ đáp ứng nhu cầu vận tải trong dài hạn.
Ưu tiên sớm mở rộng cao tốc 2 làn xe
Bộ Xây dựng kiến nghị cần ưu tiên mở rộng ngay các tuyến cao tốc 2 làn xe lên quy mô cao tốc hoàn chỉnh để bảo đảm an toàn giao thông, tránh ùn tắc gây tắc nghẽn lưu thông hàng hóa, hành khách, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế-xã hội của vùng, địa phương.
“Trong quá trình nghiên cứu đầu tư mở rộng, các địa phương cần rà soát, tính toán kỹ lưỡng phương án đầu tư mở rộng để bảo đảm hiệu quả đầu tư, tránh lãng phí,” Bộ Xây dựng lưu ý.
Với các tuyến cao tốc 4 làn xe hạn chế, theo quan điểm của Bộ Xây dựng, đến thời điểm hiện nay, các đề xuất, số liệu của các địa phương, chủ đầu tư mới ở mức sơ bộ nhằm xác định tổng nhu cầu vốn để mở rộng toàn bộ các tuyến cao tốc phân kỳ; chưa có đủ cơ sở đánh giá, hạch toán tính hiệu quả.
Do đó, Bộ Xây dựng đề nghị cần giao các cơ quan chủ quản/cơ quan có thẩm quyền tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng đối với từng dự án, tính toán đầy đủ chỉ tiêu hiệu quả kinh tế - xã hội và chỉ quyết định đầu tư khi việc đầu tư mở rộng bảo đảm hạch toán hiệu quả.
Trên cơ sở đó, trước mắt, đối với đoạn tuyến cao tốc đang đầu tư PPP, Bộ Xây dựng, UBND các tỉnh/thành phố Hà Nội, Lạng Sơn, Lâm Đồng nghiên cứu chi tiết phương án đầu tư, xác định tổng mức đầu tư, phương án tài chính, cơ cấu nguồn vốn (vốn ngân sách địa phương, ngân sách Trung ương, vốn huy động của nhà đầu tư) để mở rộng các tuyến cửa khẩu Hữu Nghị-Chi Lăng, Dầu Giây-Tân Phú-Bảo Lộc-Liên Khương, Vành đai 4 Hà Nội bảo đảm hạch toán hiệu quả, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.
Đối với các đoạn tuyến đầu tư công, Bộ Xây dựng, các địa phương liên quan rà soát, đầu tư bổ sung đầy đủ, đồng bộ các công trình hạ tầng kỹ thuật trên tuyến cao tốc theo quy chuẩn; đẩy nhanh hoàn thiện các thủ tục để đáp ứng đủ điều kiện thu phí; trên cơ sở kết quả thu phí, đánh giá lưu lượng giao thông trên các tuyến đường bộ (bao gồm tuyến cao tốc và các quốc lộ, đường địa phương song hành) để nghiên cứu, đề xuất phương án đầu tư, kế hoạch, lộ trình thực hiện đầu tư hoàn chỉnh các tuyến cao tốc bảo đảm hạch toán hiệu quả.
“Mức độ ưu tiên đầu tư với các đoạn tuyến đầu tư công sẽ được xác định cụ thể đối với từng dự án trên cơ sở kết quả đánh giá hiệu quả kinh tế-xã hội, hiệu quả tài chính, trong đó nghiên cứu toàn diện các yếu tố về: dự báo nhu cầu vận tải (ưu tiên đầu tư các đoạn tuyến kết nối với các đô thị lớn, cực tăng trưởng; các tuyến cao tốc thuộc vùng động lực, hành lang kinh tế được định hướng trong quy hoạch tổng thể quốc gia); hiện trạng đoạn tuyến, điều kiện thi công (đã giải phóng mặt bằng, chi phí mở rộng thấp, đang triển khai có thể điều chỉnh giải pháp thiết kế, nguồn cung cấp vật liệu xây dựng thuận lợi…); khả năng huy động vốn (có nhà đầu tư quan tâm)”, Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh.
Bộ Xây dựng kiến nghị Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Tài chính xem xét, cân đối vốn ngân sách Trung ương đối với các dự án đầu tư mở rộng có nghiên cứu chi tiết, bảo đảm hạch toán hiệu quả làm cơ sở xem xét, quyết định đầu tư mở rộng các đoạn tuyến./.
